גישה חופשית
"ההרס הניתן לבדיקה": הארכיאולוגיה הישראלית והכפרים הפלסטיניים הנטושים

"ההרס הניתן לבדיקה": הארכיאולוגיה הישראלית והכפרים הפלסטיניים הנטושים

גישה חופשית הורדה
  • תיאור

תיאור מוצר

"ההרס הניתן לבדיקה": הארכיאולוגיה הישראלית והכפרים הפלסטיניים הנטושים /
גדעון סולימני ורז קלטר

המאמר סוקר, לאור תעודות בנות הזמן, את יחסה של הארכיאולוגיה הישראלית לכפרים הפלסטיניים הנטושים, שרבים מהם שכנו באתרי עתיקות. המדיניות הממשלתית הייתה להרוס את הכפרים ו"לפנות" אותם, ובשנות החמישים של המאה העשרים התעלם הממסד מן הארכיאולוגים, שלא יודעו מראש על ההרס המתוכנן ולא יכלו להשפיע עליו. כך למשל נהרסה קולוניה (מוצא) ב-1959 בידי קרן קיימת לישראל וביוזמת טדי קולק, בין היתר כדי למנוע מתיירים את מראה השרידים, שהיה עלול לעורר שאלות לא רצויות. בתעודה נדירה משנת 1964, המובאת במאמר במלואה, הציע אברהם איתן, אז סטודנט צעיר ולימים מנהל אגף העתיקות, לחקור את ההרס בכפרים בהשוואה להרס המתגלה בחפירות ארכיאולוגיות. יגאל ידין, מורו של איתן, העביר את ההצעה למועצה הארכיאולוגית. אולם הנושא היה בגדר טאבו וההצעה לא נדונה. בשנת 1965 החל "סקר הכפרים", שבו סקרו הארכיאולוגים בחופזה כמאה כפרים לפני הריסתם בידי מינהל מקרקעי ישראל. הארכיאולוגים הקנו להרס לגיטימציה; הם הפרידו באזמל מדעי בין שרידים קדומים המוגנים על פי החוק (כלומר, שרידים שמקורם לפני שנת 1700 לספירה) לבין שרידים מאוחרים יותר, שנדונו להרס. אולם הפרדה מדויקת כזו הייתה בלתי אפשרית. ההרס הופסק זמנית במלחמת 1967 אולם "זלג" אחריה לאזור לטרון ולעשרות כפרים נטושים בגולן. בעשורים האחרונים אתרי הכפרים זוכים מחדש בעתיקותם: הזיכרון התעמעם, הבתים אינם עומדים על תלם; הכפר הערבי הוסר והשאיר אתר ניטרלי כביכול שניתן לחפור בו ולחקור אותו. גם הנוף מנוכס כנוף רומנטי "מקראי", למשל בשמורת סטף בהרי ירושלים. המאמר מראה כיצד אותם ארכיאולוגים, מצוידים במיטב המיומנויות המדעיות, פעלו בו בזמן בכיוונים הפוכים: מצד אחד, מחקר ופרסום של עבר "שלנו", רחוק בזמן אך קרוב אל הלב, ומצד שני, הזנחה והעלמה של עבר "אחר", קרוב בזמן אך רחוק מן הלב.

Destruction That Can Be Studied: Israeli Archeology and the Abandoned Palestinian Villages / Gideon Sulimani and Raz Kletter

The war of 1948 caused a major change in the rural landscape of Israel/Palestine. Hundreds of Arab villages were emptied. Most of them were left deserted, gradually destroyed by forces of nature, but also by acts of destruction. The policy of destroying these villages was implemented constantly and by the entire establishment (including the IDF, the Jewish National Fund, and the Israel Lands Administration).
We publish here an exceptional document, a plan from 1964 by Avraham Eitan, then a young student and later director of the Israel Department of Antiquities and Museums, to research the “destruction that can be studied” in these villages, as a means of comparison with ancient sites. This rare document—Israeli archaeology avoided public utterances on such issues—is important for understanding Israeli policies and the archaeologists’ professional and ethical positions when confronted with remains of the “other.”
During the 1950s the state ignored the archaeologists, who were not informed in advance about operations of destruction. The Israeli Unit (later Department) of Antiquities under Shemuel Yeivin tried to save ancient remains in the villages, often without success.
From 1965 to 1968 the archaeological bodies and the new Association for the Survey of Israel, under the Supreme Archaeological Council, quickly surveyed more than a hundred villages before they were destroyed, thus legitimizing the destruction.
The legal separation between the “ancient” past (pre 1700 AD) and the “recent” (post 1700 AD) became a means of separating one kind of past from another, “ours” from “theirs.” The same archaeologists, while upholding the ideals of modernity and scientific advancement, operated in two opposite directions: exposing meticulously, documenting, and publishing “our” distant past, while neglecting and destroying “their” more recent past.

"الهدم القابل للقياس": علم الآثار الإسرائيلي والقرى الفلسطينية المفرّغة من سكّانها / 
جدعون سليماني وراز كلتر

استنادًا إلى وثائق أرشيفية، تتناول المقالة قضية توجّه علم الآثار الإسرائيلي نحو القرى الفلسطينية المفرّغة من سكّانها التي أقيمت غالبيتها على مواقع أثرية. تلخّصت السياسة الحكومية بهدم جميع القرى و"تفريغها"، وقد تجاهلت مؤسّسة علماء الآثار في الخمسينيات من هذا الفعل الهدّام، ولم يعلم علماء الآثار مسبّقًا في حينه عن هذا الهدم المخطّط له ولم تكن لهم القدرة للتأثير. وعلى هذا النحو، أقدم الصندوق القومي وبمبادرة تيدي كوليك إلى هدم قرية قالونيا في سنة 1959، وذلك بغية طمس مشاهد آثار القرية أمام السائحين التي من شأنها أن تثير أسئلة غير مرغوب بها. تعتمد مناقشة الكاتبان على وثيقة نادرة منسيّة تعود إلى سنة 1964 اقترح فيها أبراهام إيتان، بوصفه طالبًا جامعيًا شابًا في حينه وتحوّل لاحقًا إلى مدير قسم الآثار، إلى إجراء بحث هدم القرى العربية المفرّغة من سكّانها كأساس مقارن لفهم الهدم الذي يتكشّف في الحفريات الأثرية. نقل يغئال يدين، مدرّس أبراهام إيتان، الاقتراح إلى دائرة علم الآثار. إلاّ أن الموضوع كان محرّمًا في حينه ولذلك لم تتم مناقشته. وشُرع في سنة 1965 بما يطلق عليه تعبير "مسح القرى"، مسح من خلاله علماء الآثار بجرد سريع جدًا لمائة قرية قبل هدمها بيد مديرية أراضي إسرائيل. أضفى علماء الآثار الشرعية على هذا الهدم، وقد فصلوا من خلال مجهر "علمي" بين الآثار القديمة المحمية عملاً بالقانون (أي، الآثار التي تعود إلى ما قبل 1700 سنة) وبين آثار لاحقة كان مصيرها الاندثار. إلاّ أن مثل هذا الفصل لا يمكن له أن يكون دقيقًا. توقّفت عمليات الهدم مؤقّتًا خلال حرب 1967، ولكنه "توجّه" إلى منطقة اللطرون وعشرات القرى المفرّغة من أهاليها في الجولان. تتمتّع مواقع هذه القرى بنظرة متجدّدة في العقود الأخيرة: خفتت الذاكرة، ولم تعد البيوت قائمة، وأُزيلت القرى العربية وتركت وراءها المواقع وكأنها مواقع حيادية يمكن الحفر بها ودراستها. وكذلك تمّ وضع اليد على المشاهد وعرضها بوصفها مشاهد رومانسية "توراتية"، كما هو الحال مع موقع قرية صطاف الواقعة على جبال القدس المحيطة. توضح المقالة كيف أن علماء الآثار الإسرائيلي أنفسهم، الذين يتمتّعون بأفضل الخبرات العلمية، قد عملوا في مسارين متناقضين: فمن جهة، اعتمدوا على الدراسة والنشر "لماضينا" البعيد، ولكنه ماضٍ قريب من القلب؛ ومن جهة ثانية، اعتمدوا تجاهل وإخفاء ماضٍ "آخر"، قريب جدًا زمنيًا ولكنه بعيد من القلب.

+ תקציר

"ההרס הניתן לבדיקה": הארכיאולוגיה הישראלית והכפרים הפלסטיניים הנטושים /
גדעון סולימני ורז קלטר

המאמר סוקר, לאור תעודות בנות הזמן, את יחסה של הארכיאולוגיה הישראלית לכפרים הפלסטיניים הנטושים, שרבים מהם שכנו באתרי עתיקות. המדיניות הממשלתית הייתה להרוס את הכפרים ו"לפנות" אותם, ובשנות החמישים של המאה העשרים התעלם הממסד מן הארכיאולוגים, שלא יודעו מראש על ההרס המתוכנן ולא יכלו להשפיע עליו. כך למשל נהרסה קולוניה (מוצא) ב-1959 בידי קרן קיימת לישראל וביוזמת טדי קולק, בין היתר כדי למנוע מתיירים את מראה השרידים, שהיה עלול לעורר שאלות לא רצויות. בתעודה נדירה משנת 1964, המובאת במאמר במלואה, הציע אברהם איתן, אז סטודנט צעיר ולימים מנהל אגף העתיקות, לחקור את ההרס בכפרים בהשוואה להרס המתגלה בחפירות ארכיאולוגיות. יגאל ידין, מורו של איתן, העביר את ההצעה למועצה הארכיאולוגית. אולם הנושא היה בגדר טאבו וההצעה לא נדונה. בשנת 1965 החל "סקר הכפרים", שבו סקרו הארכיאולוגים בחופזה כמאה כפרים לפני הריסתם בידי מינהל מקרקעי ישראל. הארכיאולוגים הקנו להרס לגיטימציה; הם הפרידו באזמל מדעי בין שרידים קדומים המוגנים על פי החוק (כלומר, שרידים שמקורם לפני שנת 1700 לספירה) לבין שרידים מאוחרים יותר, שנדונו להרס. אולם הפרדה מדויקת כזו הייתה בלתי אפשרית. ההרס הופסק זמנית במלחמת 1967 אולם "זלג" אחריה לאזור לטרון ולעשרות כפרים נטושים בגולן. בעשורים האחרונים אתרי הכפרים זוכים מחדש בעתיקותם: הזיכרון התעמעם, הבתים אינם עומדים על תלם; הכפר הערבי הוסר והשאיר אתר ניטרלי כביכול שניתן לחפור בו ולחקור אותו. גם הנוף מנוכס כנוף רומנטי "מקראי", למשל בשמורת סטף בהרי ירושלים. המאמר מראה כיצד אותם ארכיאולוגים, מצוידים במיטב המיומנויות המדעיות, פעלו בו בזמן בכיוונים הפוכים: מצד אחד, מחקר ופרסום של עבר "שלנו", רחוק בזמן אך קרוב אל הלב, ומצד שני, הזנחה והעלמה של עבר "אחר", קרוב בזמן אך רחוק מן הלב.

+ English

Destruction That Can Be Studied: Israeli Archeology and the Abandoned Palestinian Villages / Gideon Sulimani and Raz Kletter

The war of 1948 caused a major change in the rural landscape of Israel/Palestine. Hundreds of Arab villages were emptied. Most of them were left deserted, gradually destroyed by forces of nature, but also by acts of destruction. The policy of destroying these villages was implemented constantly and by the entire establishment (including the IDF, the Jewish National Fund, and the Israel Lands Administration).
We publish here an exceptional document, a plan from 1964 by Avraham Eitan, then a young student and later director of the Israel Department of Antiquities and Museums, to research the “destruction that can be studied” in these villages, as a means of comparison with ancient sites. This rare document—Israeli archaeology avoided public utterances on such issues—is important for understanding Israeli policies and the archaeologists’ professional and ethical positions when confronted with remains of the “other.”
During the 1950s the state ignored the archaeologists, who were not informed in advance about operations of destruction. The Israeli Unit (later Department) of Antiquities under Shemuel Yeivin tried to save ancient remains in the villages, often without success.
From 1965 to 1968 the archaeological bodies and the new Association for the Survey of Israel, under the Supreme Archaeological Council, quickly surveyed more than a hundred villages before they were destroyed, thus legitimizing the destruction.
The legal separation between the “ancient” past (pre 1700 AD) and the “recent” (post 1700 AD) became a means of separating one kind of past from another, “ours” from “theirs.” The same archaeologists, while upholding the ideals of modernity and scientific advancement, operated in two opposite directions: exposing meticulously, documenting, and publishing “our” distant past, while neglecting and destroying “their” more recent past.

+ Arabic

"الهدم القابل للقياس": علم الآثار الإسرائيلي والقرى الفلسطينية المفرّغة من سكّانها / 
جدعون سليماني وراز كلتر

استنادًا إلى وثائق أرشيفية، تتناول المقالة قضية توجّه علم الآثار الإسرائيلي نحو القرى الفلسطينية المفرّغة من سكّانها التي أقيمت غالبيتها على مواقع أثرية. تلخّصت السياسة الحكومية بهدم جميع القرى و"تفريغها"، وقد تجاهلت مؤسّسة علماء الآثار في الخمسينيات من هذا الفعل الهدّام، ولم يعلم علماء الآثار مسبّقًا في حينه عن هذا الهدم المخطّط له ولم تكن لهم القدرة للتأثير. وعلى هذا النحو، أقدم الصندوق القومي وبمبادرة تيدي كوليك إلى هدم قرية قالونيا في سنة 1959، وذلك بغية طمس مشاهد آثار القرية أمام السائحين التي من شأنها أن تثير أسئلة غير مرغوب بها. تعتمد مناقشة الكاتبان على وثيقة نادرة منسيّة تعود إلى سنة 1964 اقترح فيها أبراهام إيتان، بوصفه طالبًا جامعيًا شابًا في حينه وتحوّل لاحقًا إلى مدير قسم الآثار، إلى إجراء بحث هدم القرى العربية المفرّغة من سكّانها كأساس مقارن لفهم الهدم الذي يتكشّف في الحفريات الأثرية. نقل يغئال يدين، مدرّس أبراهام إيتان، الاقتراح إلى دائرة علم الآثار. إلاّ أن الموضوع كان محرّمًا في حينه ولذلك لم تتم مناقشته. وشُرع في سنة 1965 بما يطلق عليه تعبير "مسح القرى"، مسح من خلاله علماء الآثار بجرد سريع جدًا لمائة قرية قبل هدمها بيد مديرية أراضي إسرائيل. أضفى علماء الآثار الشرعية على هذا الهدم، وقد فصلوا من خلال مجهر "علمي" بين الآثار القديمة المحمية عملاً بالقانون (أي، الآثار التي تعود إلى ما قبل 1700 سنة) وبين آثار لاحقة كان مصيرها الاندثار. إلاّ أن مثل هذا الفصل لا يمكن له أن يكون دقيقًا. توقّفت عمليات الهدم مؤقّتًا خلال حرب 1967، ولكنه "توجّه" إلى منطقة اللطرون وعشرات القرى المفرّغة من أهاليها في الجولان. تتمتّع مواقع هذه القرى بنظرة متجدّدة في العقود الأخيرة: خفتت الذاكرة، ولم تعد البيوت قائمة، وأُزيلت القرى العربية وتركت وراءها المواقع وكأنها مواقع حيادية يمكن الحفر بها ودراستها. وكذلك تمّ وضع اليد على المشاهد وعرضها بوصفها مشاهد رومانسية "توراتية"، كما هو الحال مع موقع قرية صطاف الواقعة على جبال القدس المحيطة. توضح المقالة كيف أن علماء الآثار الإسرائيلي أنفسهم، الذين يتمتّعون بأفضل الخبرات العلمية، قد عملوا في مسارين متناقضين: فمن جهة، اعتمدوا على الدراسة والنشر "لماضينا" البعيد، ولكنه ماضٍ قريب من القلب؛ ومن جهة ثانية، اعتمدوا تجاهل وإخفاء ماضٍ "آخر"، قريب جدًا زمنيًا ولكنه بعيد من القلب.

נגישות
סגור סרגל נגישות