גישה חופשית
"החייל הטוב", הריגוש והחוק: קריאה פסיכואנליטית בהתערערות דמות החייל ההומני

"החייל הטוב", הריגוש והחוק: קריאה פסיכואנליטית בהתערערות דמות החייל ההומני

גישה חופשית הורדה
  • תיאור

תיאור מוצר

"החייל הטוב", הריגוש והחוק: קריאה פסיכואנליטית בהתערערות דמות החייל ההומני /
אפרת אבן צור ואורי הדר

לאורך שנים צוירה בשיח הציוני דמות "החייל הטוב": לוחם הומני ומוסרי שאמנם משתתף בפגיעה באחרים, אך מתוך ניסיון לצמצמה ואגב תשלום מחיר נפשי. דימוי תרבותי זה סייע לחיילים ישראלים מהקבוצה ההגמונית לשאת את חוויית האשמה והרוע העולה בהם בעקבות השתתפותם במעשים הנעשים במסגרת השירות הצבאי, באמצעות פיצולה והשלכתה על אחרים, אשר להם יוחסה התרגשות מהפעלת הכוח. מחברי המאמר מציעים דיון פסיכואנליטי בתהליכים הנפשיים הכרוכים בשירות הצבאי מול אוכלוסייה אזרחית בשטחים הכבושים, ומתמקדים במשבר פנטזמת הלוחם ההומני, קרי הדעיכה ההדרגתית של דימוי תרבותי זה בשיח הציבורי בישראל בשנים האחרונות. בהשראת תפיסות אתיקה לאקאניאניות המחברים מייחסים חשיבות מיוחדת לעמדה שבה מוצבים החיילים ביחס לחוק שהם מתבקשים לייצג. תפקיד החוק, לפי לאקאן, הוא להסדיר את המרחק המתאים בין הסובייקט לממשי, ואילו היעדר מרחק כזה כרוך בסכנה של התענגות אקססיבית בעלת פוטנציאל הרסני. אולם החוק השורר בשטחים הכבושים הוא חוק חריג, שרירותי ומפלה, שמקנה לחיילים סמכות קיצונית על אזרחים במסגרת יחסי כוח הרחוקים מהמקובל בחברות שוויוניות ודמוקרטיות. לטענת המחברים, האופן שבו הפעלת אלימות במסגרת השירות משפיעה על חיילים אינו תלוי רק בעמדתם הקוגניטיבית כלפי הקונפליקט שבשירות, כפי שמצביעים מחקרים פסיכולוגיים קודמים, אלא גם בחוויה לא בהכרח מודעת של התענגות ומועקה. המחברים מזהים שלושה סוגים מרכזיים של התענגות כזאת, שיחד מגבילים לטענתם את יכולתם של החיילים להשתמש בפנטזמת הלוחם ההומני. הריגוש המבלבל המתעורר אצל החיילים בעת שירותם דוחף אותם אל עבר סכנת הפרוורסיה חרף מאמצים נפשיים שהשקיעו כדי להיבדל מעמדה זאת. שלא כמו בעבודות פסיכולוגיות קודמות, כיווּן המחשבה המוצע במאמר מדגיש את המשותף בין הקבוצות השונות של החיילים המפעילים משטר כיבוש, המושפעים כולם מיחסי הכוח האלימים הכרוכים בתפקידם, גם אם הם נבדלים בעמדתם המודעת ובמידת מקצועיות תפקודם.

The Law and the Thrill of Violence: A Psychoanalytic View of the Image of “The Good Soldier” and the Crisis of That Image in the Israeli Discourse / Efrat Even-Tzur and Uri Hadar

Throughout Israeli history, the hegemonic cultural discourse has portrayed the Israeli soldier as particularly humane, as someone who fulfills his duty while agonizing over the pain he causes others and striving to minimize it. This portrayal has helped Israeli soldiers cope with the moral tensions in their military service by splitting off and projecting the feelings of shame and evil onto other soldiers, who are said to get a thrill out of violence. In this paper we offer a psychoanalytic discussion of the motivational processes that modulate the soldiers’ conduct within the armed Israeli-Palestinian conflict. Specifically, we address the crisis of the phantasm of the humane soldier – its gradual fading in the Israeli discourse in recent years. Inspired by the Lacanian notions of ethics, we ascribe particular importance to the relations between the soldiers and the law they are asked to represent for the civilian population in the occupied Palestinian territories (OPT). The role of the Law, according to Lacan, is to regulate the proper distance between the subject and the dangerous Real; the lack of such a distance exposes one to the risk of excessive, omnipotent thrill – what Lacan calls Jouissance. The exceptional law in the occupied territories, however, acts as a perverting force, facilitating excessive Jouissance instead of protecting from it. The law in the OPT bestows upon the soldiers extensive powers of domination over others, powers that exceed conventional human relations in democratic societies. We identify three different types of Jouissance that originate in these power relations, including the visceral thrill many soldiers report in connection with the execution of violence, regardless of their conscious ideological position toward the political conflict. We suggest that these forms of Jouissance limit the soldiers’ ability to use the image of the humane soldier in their efforts to avoid perverse actions and guilt, and thus contribute to the collapse of this phantasm and the gradual erasure of ethics in soldiers’ conduct in the OPT.

"الجندي الجيد"، الانفعال والقانون: قراءة من منظور التحليل النفسي تزعزع صورة الجندي الإنساني /
إفرات ابن تسور وأوري هدار

شيَّد الخطاب الصهيوني خلال السنين صورة "الجندي الجيّد": هو مقاتل إنساني وأخلاقي بالرغم من مشاركته في إلحاق الأذى بالآخرين ومحاولته إلى تحجيم هذا الأذى إلاّ أنه يدفع ثمنًا نفسيًا على الصعيد الشخصي. لقد ساعدت هذه الصورة الثقافية الجنود الإسرائيليّين المنتمين إلى مجموعات مهيمنة في المجتمع للتعامل مع مشاعر الذنب والشرور القائمة في أساسها، في أعقاب مشاركتهم في أعمال عنيفة في إطار خدمتهم العسكرية، وذلك عبر انفصام شخصياتهم وإسقاطها على جنود آخرين الذين لطالما يوصفون على أنهم يستمتعون بالتنكيل وممارسة العنف. يقترح كاتبا المقالة نقاشًا يعتمد منظور التحليل النفسي حول السيرورات النفسية التي تنطوي عليها الخدمة العسكرية في مواجهة مجتمع مدني في المناطق الفلسطينية المحتلّة، ويركّز الكاتبان على أزمة وهم المقاتل الإنساني، أي التآكل التدريجي لهذه الصورة الثقافية في الخطاب العام في إسرائيل في السنوات الأخيرة. اعتمادًا على مفاهيم أخلاقية قائمة في صلب نظريات جاك لاكان، يولي الكاتبان أهمية كبيرة للموقع الذي يحتلّه الجنود في القانون الذي يسعون إلى تمثيله. تكمن وظيفة القانون بنظر لاكان بتنظيم المسافة المناسبة الفاصلة بين الذات وبين الحقيقي الموضوعي، وبالمقابل فإن غياب هذه المسافة ينطوي على خطر الوقوع في شرك الاستمتاع البالغ الذي يتضمّن طاقة كامنة هدّامة. إلاّ أن القانون المعتَمد في المناطق الفلسطينية المحتلّة يعتبر قانونًا شاذًّا وتعسّفيًا يستند إلى التمييز ويمنح الجنودَ سلطات مبالغ فيها في مواجهة السكّان المحلّيين، وذلك في إطار موازين قوى غير معهودة في مجتمعات تعتمد المساواة والديمقراطية. يدّعي الكاتبان أن شكل تأثير ممارسة العنف في إطار الخدمة العسكرية على الجنود غير متعلّقة بمواقفهم الذهنية من الصراع الذي يتكشّف في الخدمة العسكرية فحسب، كما تشير الأبحاث النفسية السابقة، وإنما متعلّقة بتجربة التمتّع وتأنيب الضمير والتي ليست بالضرورة تجربة واعية. يقوم الكاتبان بتشخيص ثلاثة أصناف مركزية من مثل هذا التمتّع، والتي تحدّ سوية وفق ادّعائهم من قدرة الجنود لاستعمال وهم المقاتل الإنساني. إن الانفعال المربك المثار لدى الجنود يدفعهم باتجاه السلوك الشاذ بالرغم من الجهود النفسية التي يبذلونها بغية الابتعاد عن ذلك. خلافًا لنتائج الأبحاث النفسية السابقة، فإن الاتجاه الفكري الذي تؤكّد عليه المقالة الحالية هي الاعتماد على القواسم المشتركة بين جميع فئات الجنود المختلفة التي تسهر على إدارة نظام الاحتلال، وهي قواسم تتغذّى جميعها من القوى العنيفة القائمة في صلب وظائف الجنود في مثل هذه الحالة حتى وإنْ اختلفت مواقفهم الواعية وتمسّكوا بأسس مهنية خلال أداء وظائفهم.

+ תקציר

"החייל הטוב", הריגוש והחוק: קריאה פסיכואנליטית בהתערערות דמות החייל ההומני /
אפרת אבן צור ואורי הדר

לאורך שנים צוירה בשיח הציוני דמות "החייל הטוב": לוחם הומני ומוסרי שאמנם משתתף בפגיעה באחרים, אך מתוך ניסיון לצמצמה ואגב תשלום מחיר נפשי. דימוי תרבותי זה סייע לחיילים ישראלים מהקבוצה ההגמונית לשאת את חוויית האשמה והרוע העולה בהם בעקבות השתתפותם במעשים הנעשים במסגרת השירות הצבאי, באמצעות פיצולה והשלכתה על אחרים, אשר להם יוחסה התרגשות מהפעלת הכוח. מחברי המאמר מציעים דיון פסיכואנליטי בתהליכים הנפשיים הכרוכים בשירות הצבאי מול אוכלוסייה אזרחית בשטחים הכבושים, ומתמקדים במשבר פנטזמת הלוחם ההומני, קרי הדעיכה ההדרגתית של דימוי תרבותי זה בשיח הציבורי בישראל בשנים האחרונות. בהשראת תפיסות אתיקה לאקאניאניות המחברים מייחסים חשיבות מיוחדת לעמדה שבה מוצבים החיילים ביחס לחוק שהם מתבקשים לייצג. תפקיד החוק, לפי לאקאן, הוא להסדיר את המרחק המתאים בין הסובייקט לממשי, ואילו היעדר מרחק כזה כרוך בסכנה של התענגות אקססיבית בעלת פוטנציאל הרסני. אולם החוק השורר בשטחים הכבושים הוא חוק חריג, שרירותי ומפלה, שמקנה לחיילים סמכות קיצונית על אזרחים במסגרת יחסי כוח הרחוקים מהמקובל בחברות שוויוניות ודמוקרטיות. לטענת המחברים, האופן שבו הפעלת אלימות במסגרת השירות משפיעה על חיילים אינו תלוי רק בעמדתם הקוגניטיבית כלפי הקונפליקט שבשירות, כפי שמצביעים מחקרים פסיכולוגיים קודמים, אלא גם בחוויה לא בהכרח מודעת של התענגות ומועקה. המחברים מזהים שלושה סוגים מרכזיים של התענגות כזאת, שיחד מגבילים לטענתם את יכולתם של החיילים להשתמש בפנטזמת הלוחם ההומני. הריגוש המבלבל המתעורר אצל החיילים בעת שירותם דוחף אותם אל עבר סכנת הפרוורסיה חרף מאמצים נפשיים שהשקיעו כדי להיבדל מעמדה זאת. שלא כמו בעבודות פסיכולוגיות קודמות, כיווּן המחשבה המוצע במאמר מדגיש את המשותף בין הקבוצות השונות של החיילים המפעילים משטר כיבוש, המושפעים כולם מיחסי הכוח האלימים הכרוכים בתפקידם, גם אם הם נבדלים בעמדתם המודעת ובמידת מקצועיות תפקודם.

+ English

The Law and the Thrill of Violence: A Psychoanalytic View of the Image of “The Good Soldier” and the Crisis of That Image in the Israeli Discourse / Efrat Even-Tzur and Uri Hadar

Throughout Israeli history, the hegemonic cultural discourse has portrayed the Israeli soldier as particularly humane, as someone who fulfills his duty while agonizing over the pain he causes others and striving to minimize it. This portrayal has helped Israeli soldiers cope with the moral tensions in their military service by splitting off and projecting the feelings of shame and evil onto other soldiers, who are said to get a thrill out of violence. In this paper we offer a psychoanalytic discussion of the motivational processes that modulate the soldiers’ conduct within the armed Israeli-Palestinian conflict. Specifically, we address the crisis of the phantasm of the humane soldier – its gradual fading in the Israeli discourse in recent years. Inspired by the Lacanian notions of ethics, we ascribe particular importance to the relations between the soldiers and the law they are asked to represent for the civilian population in the occupied Palestinian territories (OPT). The role of the Law, according to Lacan, is to regulate the proper distance between the subject and the dangerous Real; the lack of such a distance exposes one to the risk of excessive, omnipotent thrill – what Lacan calls Jouissance. The exceptional law in the occupied territories, however, acts as a perverting force, facilitating excessive Jouissance instead of protecting from it. The law in the OPT bestows upon the soldiers extensive powers of domination over others, powers that exceed conventional human relations in democratic societies. We identify three different types of Jouissance that originate in these power relations, including the visceral thrill many soldiers report in connection with the execution of violence, regardless of their conscious ideological position toward the political conflict. We suggest that these forms of Jouissance limit the soldiers’ ability to use the image of the humane soldier in their efforts to avoid perverse actions and guilt, and thus contribute to the collapse of this phantasm and the gradual erasure of ethics in soldiers’ conduct in the OPT.

+ Arabic

"الجندي الجيد"، الانفعال والقانون: قراءة من منظور التحليل النفسي تزعزع صورة الجندي الإنساني /
إفرات ابن تسور وأوري هدار

شيَّد الخطاب الصهيوني خلال السنين صورة "الجندي الجيّد": هو مقاتل إنساني وأخلاقي بالرغم من مشاركته في إلحاق الأذى بالآخرين ومحاولته إلى تحجيم هذا الأذى إلاّ أنه يدفع ثمنًا نفسيًا على الصعيد الشخصي. لقد ساعدت هذه الصورة الثقافية الجنود الإسرائيليّين المنتمين إلى مجموعات مهيمنة في المجتمع للتعامل مع مشاعر الذنب والشرور القائمة في أساسها، في أعقاب مشاركتهم في أعمال عنيفة في إطار خدمتهم العسكرية، وذلك عبر انفصام شخصياتهم وإسقاطها على جنود آخرين الذين لطالما يوصفون على أنهم يستمتعون بالتنكيل وممارسة العنف. يقترح كاتبا المقالة نقاشًا يعتمد منظور التحليل النفسي حول السيرورات النفسية التي تنطوي عليها الخدمة العسكرية في مواجهة مجتمع مدني في المناطق الفلسطينية المحتلّة، ويركّز الكاتبان على أزمة وهم المقاتل الإنساني، أي التآكل التدريجي لهذه الصورة الثقافية في الخطاب العام في إسرائيل في السنوات الأخيرة. اعتمادًا على مفاهيم أخلاقية قائمة في صلب نظريات جاك لاكان، يولي الكاتبان أهمية كبيرة للموقع الذي يحتلّه الجنود في القانون الذي يسعون إلى تمثيله. تكمن وظيفة القانون بنظر لاكان بتنظيم المسافة المناسبة الفاصلة بين الذات وبين الحقيقي الموضوعي، وبالمقابل فإن غياب هذه المسافة ينطوي على خطر الوقوع في شرك الاستمتاع البالغ الذي يتضمّن طاقة كامنة هدّامة. إلاّ أن القانون المعتَمد في المناطق الفلسطينية المحتلّة يعتبر قانونًا شاذًّا وتعسّفيًا يستند إلى التمييز ويمنح الجنودَ سلطات مبالغ فيها في مواجهة السكّان المحلّيين، وذلك في إطار موازين قوى غير معهودة في مجتمعات تعتمد المساواة والديمقراطية. يدّعي الكاتبان أن شكل تأثير ممارسة العنف في إطار الخدمة العسكرية على الجنود غير متعلّقة بمواقفهم الذهنية من الصراع الذي يتكشّف في الخدمة العسكرية فحسب، كما تشير الأبحاث النفسية السابقة، وإنما متعلّقة بتجربة التمتّع وتأنيب الضمير والتي ليست بالضرورة تجربة واعية. يقوم الكاتبان بتشخيص ثلاثة أصناف مركزية من مثل هذا التمتّع، والتي تحدّ سوية وفق ادّعائهم من قدرة الجنود لاستعمال وهم المقاتل الإنساني. إن الانفعال المربك المثار لدى الجنود يدفعهم باتجاه السلوك الشاذ بالرغم من الجهود النفسية التي يبذلونها بغية الابتعاد عن ذلك. خلافًا لنتائج الأبحاث النفسية السابقة، فإن الاتجاه الفكري الذي تؤكّد عليه المقالة الحالية هي الاعتماد على القواسم المشتركة بين جميع فئات الجنود المختلفة التي تسهر على إدارة نظام الاحتلال، وهي قواسم تتغذّى جميعها من القوى العنيفة القائمة في صلب وظائف الجنود في مثل هذه الحالة حتى وإنْ اختلفت مواقفهم الواعية وتمسّكوا بأسس مهنية خلال أداء وظائفهم.

נגישות
סגור סרגל נגישות